را كه مبلغ يكصد و هشتاد هزار دينار طلا بوده خرج كرده‌اند ، « 1 » و اگر در نظر بگيريم كه ديوان شام ديوان ولايتى از ولايات روم بوده و قلمرو آن به اردن و فلسطين و دمشق و حمص و قنّسرين و چند نقطهء ديگر از سوريه كه آنها را به نام عواصم مىخوانده‌اند محدود مىشده ، و مجموع عملكرد آن در سال به حدود يك ميليون و هفتصد هزار دينار معادل تقريبى بيست و پنج ميليون درهم مىرسيده « 2 » ، ولى ديوان عراق ديوان مركزى دولت ساسانى و داراى سازمانى متنوع‌تر و قلمروى گسترده‌تر بوده و عملكرد ساليانهء آن به اقل تقدير به يكصد ميليون درهم مىرسيده مىتوان حدس زد كه هزينهء برگردان آن چندين برابر هزينه برگردان ديوان شام بوده است . * * * سرانجام صالح با همهء دشواريهايى كه در كار او بود به برگردان ديوان پرداخت و با مهارتى كه در غلبه بر دشواريها نشان داد در اين كار توفيق يافت و با اين كار خود هرچند ضربتى به زبان فارسى زد ولى خدمتى بزرگ به زبان عربى نمود زيرا با گامى كه برداشت دائره كاربرد اين زبان را در زمينه‌هاى مالى و ادارى گسترش داد و مقدمات گسترش آن را در زمينه‌هاى ديگر فنى و حرفه‌اى فراهم ساخت ، و اين خدمت او پيوسته مورد حق‌شناسى آن دسته از دبيران عربىنويس گرديد كه پس از وى به روىكار آمدند و از عدل و انصاف هم آن اندازه برخوردار بودند كه حق گذشتگان را فراموش يا پايمال نكنند . دشوارىهاى كار صالح از دشواريهايى كه صالح در پيش داشته گوشه كوچكى در روايتى كه قسمتى از آن را نقل كرديم منعكس شده ولى از همين مختصر هم مىتوان تا

--> ( 1 ) . بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 230 . ( 2 ) . عملكرد ديوان شام بدين قرار بوده « اردن يكصد و هشتاد هزار دينار ، فلسطين سيصد و پنجاه هزار دينار ، دمشق چهارصد هزار دينار ، حمص و قنّسرين و عواصم جمعا هفتصد يا هشتصد هزار دينار ، ( بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 230 ) .